ZEKAYA TEMEL YAKLAŞIMLAR

ZEKAYA TEMEL YAKLAŞIMLAR

Psikologlara göre zeka dünyayı anlama,mantıklı düşünme ve zorluklarla karşılaşıldığında kaynakları etkili kullanma kapasitesidir. Bu tanımda gösterildiği gibi zekanın belli bir konuda olduğunu fark etmelerine rağmen, araştırmalar bu anlayışın gerisinde kalmıştır;zekanın aslında ne olduğu ve nasıl ölçüldüğü henüz net değildir.

Zekayla ilgilenen ilk psikologların hipotezine göre zeka yeteneği için tek bir unsur vardı ve onlar  bunu g ya da g faktörü olarak tanımlıyordu.  g ya da g faktörü zekayla ilgili ortaya atılan ilk teorilerde zekayı işaret ettiği varsayılan zihinsel yeteneğin tek ve genel faktörüdür.

Daha güncel kuramlar zekaya farklı bir açıdan bakmaktadır. Zekayı tek bir oluşum olarak görmekten ziyade, farklı zeka tiplerini içeren çok boyutlu r kavram olduğunu düşünmektedirler.(Stankov,2003; Sternberg ve Pretz,2005;Tenopyr,2002).

Zeka üzerine çalışan bilim insanları zeka testlerini geliştirmiş ve bir kişinin zekasını ölçmede bu testleri kullanmışlardır.  Bu testlerin okullarda özel ilgiye gereksinim duyan çocukları saptamada, bilişsel zorlukları tespit etmede ve kişilere en üst düzeyde eğitsel ve mesleki seçimler yapma konularında yardım etmede büyük yarar sağladığı kanıtlanmıştır.

YAKLAŞIM ÖZELLİKLERİ
Akılcı ve kristalize zeka Akılcı zeka akıl yürütmeye,hafızaya ve bilgi işleme yeteneğiyle ilgilidir.
Gardner’in çoklu zeka kuramı Zekanın sekiz farklı tipi.
Bilgi işleme yaklaşımı Zeka insanların zihinsel görevleri çözmek için materyalleri depolama ve kullanma şekillerinde reaksiyon gösterir.
Pratik zeka Akademik olmayan,kariyer ve kişisel başarı ile ilgili olan zekadır.
Duygusal zeka Başkaları için empati kurmanın,kişisel farkındalığın ve sosyal becerilerin temelindeki zekadır.

 

Duygusal zeka kavramı kullanılana kadar mantık (reason) ve duygunun (emotion) ayrı kutuplarda yer aldığına dair bir inanış vardı. Duygu ve mantık ilişkisi bir çatışma olarak görülmekteydi. Oysa beyin üzerinde yapılan yeni araştırmalar duygusal ve bilişsel sistemlerin beyindeki entegrasyonunun inanılandan daha fazla olduğunu ortaya koymaktadır. Bazı uzmanlara göre duygusal zeka kavramı, sosyal ve duygusal beceriler konusundaki yeterlikleri açıklayan entegratif bir kavram olarak ele alınabilir (Mayer, Salovey, Caruso, 2000).  Son yıllarda, duygusal zekanın yapısını kavramsallaştırmaya yönelik birçok alternatif teorik bakış açısı geliştirilmiştir. Gardner 1983 yılında öne sürdüğü çoklu zeka kuramında duygusal zeka kavramını kullanmamış olmasına rağmen kuramında yer alan Kişiye dönük (Benlik Bilgisi) (Intrapersonel) ve Kişilerarası (Interpersonel) zeka tanımları daha sonra geliştirilen duygusal zeka modellerine bir nevi temel oluşturmuştur. Kişiye dönük (Intrapersonel) zekanın ana noktasını bireyin kendi duygularını anlama yeteneği oluşturmakta, Kişilerarası (Interpersonel) zekanın ana noktasını ise diğer insanların duygu ve niyetlerini anlama yeteneği oluşturmaktadır (Schutte ve ark., 1998).

Beynin bütünlük içinde çalışan fiziksel bir yapı olduğu kabul edildiğinde; duygusal ve entelektüel zekanın bir bütün içinde yer aldıkları fikri gündeme gelir. Son yıllarda yapılan çalışmalar, farklı yaklaşımlara dayalı farklı ölçekler kullanılsa bile duygusal zekanın geleneksel zekayla bir miktar ilişkili aynı zamanda ondan bağımsız olduğunu ortaya koymaktadır (Derksen ve ark., 2002; Ciarrochi ve ark, 2000; Mayer ve ark. 1999; Ergin ve ark. 1999).

Günümüzde en kabul gören tanımına göre “zeka, uyum (adapting) yeteneğidir”. Farkındalığı, bilinci dikkate almayışı ile eksiktir. Ayrıca düzenleme (regulation), düzelme (adjusting), anlama (understanding), vb anlamlar yüklenerek de tanımlanmaktadır. Bütün bunlar dahil ama daha geniş ve buraya kadar yazılanların ışığında bir anlamla “Zeka kendini ve çevreyi yönetme yeteneğidir.” (Ergin, 2000)

Kaynakça

  • Ergin, Demirali Yaşar. (2000). “Intelligence and management”. İstanbul: Human Resources, Vol. 4 Number 1, pp. 36-39.
  • Ergin, Demirali Yaşar , Esra İşmen ve Nilüfer Özabacı.(1999). “EQ of Gifted Youths: A Comparative Study”, 13th Biennial World Conference, World Council For Gifted and Talented Children, İstanbul.
  • Schutte, S. Nicola; Malouff, M. John; Hall, E. Lena; Haggerty, J. Donald; Cooper, T. Joan; Golden, J. Charles; Dornheim, Liane (1998). “Development and Validation of a Measure of Emotional Intelligence” Personality and Individual Differences, 25, 167-177.
  • Mayer, D. John; Salovey, Peter; Caruso, David (2000). “Emotional Intelligence as Zeitgeist as Personality, and as Mental Ability” in Reuven Bar-On; James D. A. Parker (Eds.). The Handbook of Emotional Intelligence (pp. 92-117). USA: Jossey- Bass.
  • Stankov,L.,(2003).Complexity in human intelligence. In R.J.Sternberg, J. Lautrey, et al.(Eds), models of intelligence : International perspectives(pp.27-42).Washington DC: American Psychological

 

Derleyen: MERVE ŞAHİN, Üsküdar Üniversitesi Psikoloji Bölümü

Related Articles

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*

Share the joy